क्षयरोग र मुटु (Tuberculosis and the Heart)
क्षयरोगले मुटुलाई कसरी असर गर्छ?
Pericarditis (मुटु बाहिरको तह सुन्निनु) — सबैभन्दा सामान्य
फोक्सोको क्षयरोग भएका लगभग १–२% बिरामीमा pericardium मा पनि क्षयरोग संक्रमण फैलिन सक्छ। उपचार नगरिएमा यीमध्ये ३०–६०% सम्ममा constrictive pericarditis (pericardium बाक्लो/कडा भई मुटुलाई फराकिलो हुनबाट रोक्ने गम्भीर अवस्था) विकास हुन सक्छ। TB pericarditis को लक्षणमा सास फेर्न गाह्रो, खुट्टा सुन्निनु, ज्वरो र थकान पर्छन्।
Myocarditis (मुटुको मांसपेशी सुन्निनु)
विरलै भए पनि क्षयरोगले मुटुको मांसपेशीमा सूजन र हृदय ताल असामान्यता (arrhythmia) निम्त्याउन सक्छ।
अन्य दुर्लभ जटिलता
क्षयरोगले महाधमनीमा सूजन (aortitis, जसले pseudoaneurysm बनाउन सक्छ) वा मुटुभित्रै ट्युमरजस्तो गाँठो (cardiac tuberculoma) निम्त्याउन सक्छ, यद्यपि यी अत्यन्त विरलै हुन्छन्।
कसरी पत्ता लगाइन्छ?
इकोकार्डियोग्रामले pericardium वरपर तरल जमेको वा बाक्लो/कडा भएको देखाउन सक्छ। थप विस्तृत मूल्याङ्कनका लागि cardiac MRI वा CT, र आवश्यक परे कार्डियाक क्याथेटराइजेसन (constrictive physiology पुष्टि गर्न) गरिन्छ। TB संक्रमण पुष्टि गर्न pericardial fluid वा tissue बाट नमूना जाँच गर्न सकिन्छ।
उपचार
TB pericarditis को उपचार सामान्य फोक्सोको क्षयरोग उपचार जत्तिकै हो — Rifampicin, Isoniazid, Pyrazinamide, Ethambutol (RIPE) समूहका औषधि निश्चित अवधिसम्म। थप सूजन घटाउन र constrictive pericarditis को जोखिम घटाउन corticosteroid (जस्तै prednisolone) पनि सँगै दिन सकिन्छ। पहिले नै constrictive pericarditis विकसित भइसकेको गम्भीर अवस्थामा pericardium हटाउने शल्यक्रिया (pericardiectomy) आवश्यक पर्न सक्छ।
Rifampicin ले कलेजोमा औषधि विघटन गर्ने इन्जाइम प्रणाली (cytochrome P450) लाई उल्लेख्य रूपमा सक्रिय बनाउँछ, जसले धेरै मुटुका औषधिको प्रभाव घटाउन सक्छ:
- Warfarin (रगत पातलो बनाउने): प्रभाव उल्लेख्य घट्न सक्छ — INR बारम्बार जाँच्नुपर्ने र मात्रा बढाउनुपर्ने हुन सक्छ। Rifampicin बन्द गरेपछि पनि केही हप्तासम्म नजिकबाट INR निगरानी आवश्यक हुन्छ, नत्र रक्तस्रावको जोखिम बढ्न सक्छ।
- Statin (कोलेस्ट्रोल घटाउने): धेरै statin को रक्त स्तर घट्न सक्छ, प्रभावकारिता कम हुन सक्छ।
- अन्य: केही रक्तचाप र हृदय ताल नियन्त्रण गर्ने औषधिमा पनि असर पर्न सक्छ।
मुटुरोग भएको व्यक्तिलाई क्षयरोग पत्ता लागेमा, वा क्षयरोग उपचारमा रहेको व्यक्तिलाई नयाँ मुटुको औषधि थपिँदा, दुवै चिकित्सकलाई (TB उपचार गर्ने र हृदयरोग विशेषज्ञ दुवैलाई) एकअर्काको औषधिबारे थाहा हुनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
फोक्सोको क्षयरोगले दायाँ मुटुमा पार्ने असर
लामो समयदेखि रहेको वा गम्भीर फोक्सोको क्षयरोगले फोक्सोको संरचनामा स्थायी क्षति पुर्याउन सक्छ, जसले फोक्सोको धमनीमा दबाब बढाई दायाँ मुटुमाथि थप भार पार्न सक्छ (cor pulmonale) — यो विशेष गरी व्यापक फोक्सो क्षति भएका वा दोहोरिएको क्षयरोग भएकाहरूमा देखिन सक्छ।
मेरो अर्को कदम
- मलाई क्षयरोग र मुटुरोग दुवै छ भने, दुवै चिकित्सकलाई एकअर्काका औषधिबारे थाहा छ?
- Rifampicin लिइरहँदा मेरो रगत पातलो बनाउने औषधिको मात्रा जाँच भइरहेको छ?
- सास फेर्न गाह्रो वा खुट्टा सुन्निने नयाँ लक्षण भए तुरुन्त जानकारी दिनुभयो?
बिरामीले प्रायः सोध्ने प्रश्नहरू
क्षयरोग भएका सबैलाई मुटुमा समस्या हुन्छ?
होइन। TB pericarditis फोक्सोको क्षयरोग भएका सबैमा हुँदैन (लगभग १–२%) — तर सास फेर्न गाह्रो वा खुट्टा सुन्निने नयाँ लक्षण देखिए चिकित्सकलाई तुरुन्त बताउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
क्षयरोग निको भएपछि मुटुको समस्या पनि आफैं ठीक हुन्छ?
Pericarditis सुरुमै पत्ता लागी उपचार गरिएमा प्रायः राम्रोसँग ठीक हुन्छ। तर constrictive pericarditis विकसित भइसकेको गम्भीर अवस्थामा शल्यक्रिया नै आवश्यक पर्न सक्छ — त्यसैले समयमै पत्ता लगाउनु र उपचार सुरु गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
Rifampicin लिँदा warfarin नै बन्द गर्नुपर्छ?
आफैं बन्द नगर्नुहोस्। बरु चिकित्सकले warfarin को मात्रा समायोजन गरी नजिकबाट INR निगरानी गर्छन् — Rifampicin सुरु/बन्द हुँदा दुवै समयमा नजिकको निगरानी आवश्यक हुन्छ।