रुमेटिक मुटु रोग (Rheumatic Heart Disease)

छोटकरीमा: बालबालिका वा किशोरावस्थामा उपचार नगरिएको वा अधुरो उपचार गरिएको स्ट्रेप्टोकोकल घाँटी संक्रमणले रुमेटिक ज्वरो (Rheumatic Fever) निम्त्याउन सक्छ, र यसले पटक-पटक दोहोरिँदा वर्षौंपछि मुटुको भल्भमा स्थायी क्षति पुर्‍याउन सक्छ — यसैलाई रुमेटिक मुटु रोग भनिन्छ। धनी देशहरूमा यो रोग धेरै घटिसकेको छ, तर नेपाल लगायत दक्षिण एसियामा अझै महत्त्वपूर्ण मुटु रोगको कारण हो। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा: यो रोकथाम गर्न सकिने रोग हो।

रुमेटिक मुटुरोगले माइट्रल र एओर्टिक भल्भमा पार्ने असर — प्रारम्भिक चुहावटदेखि पछिल्लो साँघुरोपनसम्म

रुमेटिक ज्वरो र रुमेटिक मुटु रोग बीच के सम्बन्ध छ?

Group A Streptococcus ब्याक्टेरियाले हुने घाँटी संक्रमण (स्ट्रेप घाँटी) उपचार नगरिएमा, शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले गल्तीले आफ्नै जोर्नी, छाला, स्नायु र मुटुको तहलाई आक्रमण गर्न सक्छ — यसैलाई रुमेटिक ज्वरो भनिन्छ, जुन प्रायः ५–१५ वर्ष उमेरका बालबालिकामा देखिन्छ। एकपटक रुमेटिक ज्वरो भएपछि, भविष्यमा फेरि स्ट्रेप घाँटी हुँदा रुमेटिक ज्वरो दोहोरिने जोखिम धेरै बढी हुन्छ, र हरेक पटक दोहोरिँदा मुटुको भल्भमा क्षति संचित हुँदै जान्छ।

मुटुमा के-कस्तो क्षति हुन्छ?

सबैभन्दा बढी असर माइट्रल भल्भ (Mitral Valve) मा हुन्छ — साँघुरिन (stenosis) वा चुहिन (regurgitation) सक्छ। एओर्टिक भल्भ पनि प्रभावित हुन सक्छ। समयक्रममा यसले एट्रियल फिब्रिलेसन, फोक्सोको धमनीमा उच्च दबाब (pulmonary hypertension), र मुटुको कमजोरी (heart failure) निम्त्याउन सक्छ।

कस्ता लक्षण देखिन सक्छन्?

रुमेटिक ज्वरोको तीव्र चरणमा (बालबालिकामा)

ज्वरो, जोर्नी दुख्ने/सुन्निने (प्रायः एक जोर्नीबाट अर्कोमा सर्ने)
छालामा चक्रिय दाग, छालामुनि साना डल्ला
अनियन्त्रित हातखुट्टा चलाइने (Sydenham's chorea)

वर्षौंपछि भल्भ क्षति भइसकेपछि (वयस्कमा)

सास फेर्न गाह्रो हुनु, विशेष गरी परिश्रम गर्दा
थकान, खुट्टा सुन्निनु
धड्कन अनियमित महसुस हुनु

कसरी पत्ता लगाइन्छ?

Clinical examination र इकोकार्डियोग्राम मुख्य जाँच हुन् — इकोले भल्भको संरचना र क्षतिको गम्भीरता प्रत्यक्ष देखाउँछ। ECG र अन्य इमेजिङ आवश्यकताअनुसार गरिन्छ। धेरै देशमा जोखिममा रहेका बालबालिकामा screening echocardiogram को भूमिका पनि बढ्दै गएको छ, किनभने भल्भमा सुरुवाती क्षति लक्षणविहीन हुन सक्छ।

उपचार — सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा: दोस्रो चरणको रोकथाम

Secondary Prophylaxis (दोस्रो चरणको एन्टिबायोटिक रोकथाम) — एकपटक रुमेटिक ज्वरो भइसकेपछि, फेरि स्ट्रेप संक्रमण र रुमेटिक ज्वरो दोहोरिनबाट बचाउन नियमित रूपमा (प्रायः हरेक ३–४ हप्तामा) Penicillin इन्जेक्सन लिनुपर्छ — यो वर्षौंसम्म, धेरैलाई किशोरावस्था/वयस्क उमेरसम्म नै जारी राख्नुपर्ने हुन्छ। यो एउटै उपायले भविष्यको भल्भ क्षति सबैभन्दा प्रभावकारी रूपमा रोक्छ। यो उपचार बीचमा नछोड्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यसका अतिरिक्त, AFib वा मुटुको कमजोरी (heart failure) भएमा त्यसको उपयुक्त उपचार गरिन्छ। भल्भ क्षति गम्भीर भएमा balloon valvotomy (क्याथेटर मार्फत भल्भ फराकिलो पार्ने) वा भल्भ शल्यक्रिया (मर्मत वा प्रतिस्थापन) चाहिन सक्छ।

रोकथाम — जड नै रोक्नु उत्तम उपाय

बालबालिकामा घाँटी दुख्ने/ज्वरो आएमा समयमै जाँच गराउनुहोस् — स्ट्रेप घाँटी संक्रमण भए पूर्ण कोर्स एन्टिबायोटिक उपचार गराउनुहोस्।
रुमेटिक ज्वरो भइसकेको बालबालिकाले secondary prophylaxis नछोड्नुहोस्, तोकिएको मितिमा नै इन्जेक्सन लगाउनुहोस्।
भल्भ रोग भइसकेकाहरूले दाँतको प्रक्रिया वा शल्यक्रियाअघि endocarditis रोकथामका लागि थप एन्टिबायोटिक आवश्यक छ कि चिकित्सकसँग सोध्नुहोस्।

मेरो अर्को कदम

मेरो वा मेरो बच्चाको secondary prophylaxis को तालिका थाहा छ?
अर्को penicillin इन्जेक्सन कहिले हो?
भल्भ क्षतिको गम्भीरता र फलोअप योजना के हो?

तुरुन्त सहायता कहिले लिने — नेपालमा हुनुहुन्छ भने: नयाँ वा गम्भीर सास फेर्न गाह्रो, छाती दुख्ने, बेहोस हुनु वा गम्भीर खुट्टा सुन्निने भएमा तुरुन्त एम्बुलेन्सका लागि 102 मा फोन गर्नुहोस् वा नजिकको अस्पतालको आपतकालीन (Emergency) विभागमा जानुहोस्।

संयुक्त राज्य अमेरिका: उस्तै लक्षणमा 911 मा फोन गर्नुहोस् वा नजिकको आपतकालीन कक्षमा जानुहोस्।

बिरामीले प्रायः सोध्ने प्रश्नहरू

हरेक घाँटी दुख्दा रुमेटिक ज्वरो हुन्छ?

होइन। धेरैजसो घाँटी दुख्ने भाइरल संक्रमणले हुन्छ। स्ट्रेप्टोकोकल ब्याक्टेरिया संक्रमण उपचार नगरिएमा मात्र (र त्यसमा पनि सबैलाई होइन) रुमेटिक ज्वरो हुने जोखिम बढ्छ।

Secondary prophylaxis कति समयसम्म चलाउनुपर्छ?

व्यक्तिको उमेर, अन्तिम पटक रुमेटिक ज्वरो भएको समय, र भल्भ क्षतिको गम्भीरता हेरेर चिकित्सकले अवधि तय गर्छन् — धेरैलाई वर्षौं वा किशोरावस्था/वयस्क उमेरसम्म आवश्यक पर्छ।

भल्भ क्षति भइसकेपछि पनि प्रोफिलेक्सिस चाहिन्छ?

हो — भल्भमा क्षति भइसकेपछि पनि नयाँ रुमेटिक ज्वरो दोहोरिएर थप क्षति हुनबाट जोगाउन प्रोफिलेक्सिस जारी राख्नुपर्छ, चिकित्सकले नरोक्न नभनेसम्म।