खुट्टाका धमनी साँघुरिने रोग (Peripheral Artery Disease / PAD)
कस्ता लक्षण हुन्छन्?
सबैभन्दा चिनिने लक्षण हो क्लउडिकेसन (Claudication) — हिँड्दा वा सिँढी चढ्दा खुट्टा (प्रायः पिँडौला) मा ऐठन, थकान वा दुखाइ हुनु, जुन केही मिनेट आराम गर्दा कम हुन्छ र फेरि हिँड्दा दोहोरिन्छ। तर धेरैलाई यो क्लासिक लक्षण नहुन सक्छ — केहीलाई फरक किसिमको खुट्टा असजिलो हुन्छ, र लगभग ४०% मानिसमा कुनै खुट्टाको लक्षणै नहुन सक्छ, विशेष गरी सुरुका चरणमा। गम्भीर अवस्थामा आराम गर्दा पनि दुख्ने, खुट्टाको घाउ नसुक्ने, वा छालाको रङ फेरिनु जस्ता संकेत देखिन सक्छन्।
जोखिम कारक
धूम्रपान/सुर्ती सेवन र मधुमेह सबैभन्दा ठूला जोखिम कारक हुन्। उच्च रक्तचाप, उच्च कोलेस्ट्रोल, मिर्गौला रोग र उमेर बढ्नु पनि जोखिम बढाउँछन्। यी मध्ये तीन वा बढी जोखिम कारक भएकाहरूमा PAD हुने सम्भावना धेरै गुणा बढी हुन्छ।
कसरी पत्ता लगाइन्छ?
Ankle-Brachial Index (ABI) — हात र खुट्टाको रक्तचाप तुलना गर्ने सरल, दुखाइरहित परीक्षण — मुख्य जाँच हो। खुट्टाको रक्तचाप हातको भन्दा उल्लेख्य कम भए PAD को संकेत हुन्छ। थप विस्तृत जानकारीका लागि नसाको डप्लर अल्ट्रासाउन्ड (Duplex Ultrasound), CT एन्जियोग्राफी वा MR एन्जियोग्राफी गर्न सकिन्छ।
उपचार
धूम्रपान पूर्ण बन्द गर्नु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कदम हो। मधुमेह, रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल राम्रोसँग नियन्त्रण गर्नुपर्छ। पर्यवेक्षित हिँडाइ कार्यक्रम (Supervised Exercise) ले लक्षण र हिँड्न सक्ने दूरी उल्लेख्य रूपमा सुधार्न सक्छ। कोलेस्ट्रोल घटाउने औषधि (Statin), रगत जम्न नदिने औषधि (Antiplatelet) र आवश्यक परे लक्षण घटाउने औषधि (जस्तै Cilostazol) प्रयोग हुन सक्छन्। गम्भीर अवस्थामा (जहाँ खुट्टा गुम्ने जोखिम हुन्छ) एन्जियोप्लास्टी/स्टेन्ट वा बाइपास शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ।
PAD केवल खुट्टाको रोग होइन
PAD भनेको systemic atherosclerosis को संकेत हो — यो जोखिम हृदय र मस्तिष्कको धमनीमा पनि उत्तिकै लागू हुन्छ। त्यसैले उपचारमा खुट्टाको लक्षण मात्र होइन, समग्र हृदयघात/स्ट्रोक रोकथाम (धूम्रपान बन्द, उच्च-तीव्रताको कोलेस्ट्रोल घटाउने औषधि, रक्तचाप/मधुमेह नियन्त्रण, रगत पातलो बनाउने औषधि) उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
तपाईंले ध्यान दिन सक्ने कुरा
- हिँड्दा खुट्टा दुख्ने/ऐठन लाग्ने तर आराम गर्दा कम हुने लक्षणलाई "उमेरको कारण" भनेर बेवास्ता नगर्नुहोस्।
- खुट्टामा भएको सानो घाउ पनि नसुकेको वा बिग्रँदै गएको भए चाँडै चिकित्सकलाई देखाउनुहोस् — विशेष गरी मधुमेह भएकाले।
- धूम्रपान/सुर्ती सेवन बन्द गर्नु PAD बिग्रनबाट रोक्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।
- नियमित हिँडाइले लक्षण सुधार्न सक्छ, तर कस्तो कार्यक्रम उपयुक्त हो भनेर चिकित्सकसँग छलफल गर्नुहोस्।
बिरामीले प्रायः सोध्ने प्रश्नहरू
PAD र सामान्य खुट्टा दुख्ने फरक कसरी छुट्याउने?
PAD को दुखाइ प्रायः हिँड्दा/मेहनत गर्दा सुरु हुन्छ र आराम गर्दा केही मिनेटमा कम हुन्छ — यो pattern arthritis वा अन्य कारणका दुखाइभन्दा फरक हुन्छ। यकीन गर्न ABI जाँच उपयोगी हुन्छ।
PAD भएको व्यक्तिलाई मुटुरोगको जोखिम पनि हुन्छ?
हो, उल्लेख्य रूपमा बढी। PAD भनेको एथेरोस्क्लेरोसिस शरीरको एक भागमा देखिएको संकेत हो; उही प्रक्रिया कोरोनरी वा मस्तिष्कतर्फ जाने धमनीमा पनि भइरहेको हुन सक्छ।
हिँड्नु दुखाइ हुँदा पनि फाइदाजनक हुन्छ?
चिकित्सकको सल्लाहमा गरिने supervised exercise program ले समयक्रममा हिँड्न सक्ने दूरी बढाउन र लक्षण सुधार्न मद्दत गर्छ, यद्यपि सुरुमा केही असजिलो महसुस हुन सक्छ।
कुन लक्षणमा तुरुन्त अस्पताल जानुपर्छ?
खुट्टा अचानक चिसो, पहेंलो/निलो, दुखाइलाग्दो वा सुन्न भएमा तुरुन्त आपतकालीन उपचार चाहिन्छ — यो खुट्टामा अचानक रगत प्रवाह बन्द हुने अवस्था हुन सक्छ र ढिलो गर्दा खुट्टा गुम्ने जोखिम हुन्छ।
मेरो अर्को कदम
- मेरो निदान (Diagnosis) को सही नाम के हो?
- रोग हल्का, मध्यम वा गम्भीर कुन स्तरमा छ?
- मलाई अर्को कुन परीक्षण चाहिन्छ?
- मेरो औषधि किन दिइएको हो?
- म कति व्यायाम गर्न सक्छु?
- मेरो परिवारका सदस्यले जाँच (Screening) गर्नुपर्छ?
- अर्को फलोअप (Follow-up) कहिले?
अन्तिम पटक चिकित्सकीय समीक्षा: अगस्ट २०२६ · प्रमाण अद्यावधिक: ACC/AHA हालैका दिशानिर्देशसम्म