DVT र फोक्सोको एम्बोलिज्म (Deep Vein Thrombosis & Pulmonary Embolism)

छोटकरीमा: DVT भनेको प्रायः खुट्टाको गहिरो नसामा रगत जमेर डल्लो बन्ने अवस्था हो। यो डल्लोको केही भाग टुक्रिएर रगतसँगै बगेर फोक्सोसम्म पुगेमा फोक्सोको एम्बोलिज्म (PE) हुन्छ — यो जीवनघातक हुन सक्ने आपतकालीन अवस्था हो।

किन हुन्छ?

लामो समय एकै ठाउँमा नचली बस्नु (लामो हवाई यात्रा, शल्यक्रियापछि ओछ्यानमै बस्नुपर्ने अवस्था)
शल्यक्रिया, विशेषगरी खुट्टा वा हाडको ठूलो शल्यक्रिया
क्यान्सर वा रगत जम्ने प्रवृत्ति बढाउने वंशानुगत अवस्था
गर्भावस्था र गर्भनिरोधक चक्की
धूम्रपान र मोटोपना

कस्ता लक्षण हुन सक्छन्?

DVT का लक्षण

एउटा मात्र खुट्टा सुन्निनु, दुख्नु, तातेको वा रातो देखिनु — प्रायः पिँडौलामा।

PE का लक्षण

अचानक सास फेर्न गाह्रो हुनु, छाती दुख्ने (सास लिँदा बढ्ने), खोकीसँगै रगत आउनु, हृदयगति छिटो हुनु — यी आपतकालीन लक्षण हुन्।

कसरी पत्ता लगाइन्छ र उपचार गरिन्छ?

DVT को शंकामा खुट्टाको अल्ट्रासाउन्ड, र PE को शंकामा छातीको CT एन्जियोग्राम वा अन्य इमेजिङ गरिन्छ। D-Dimer नामक रगत परीक्षणले पनि सहयोग गर्न सक्छ। उपचारमा रगत पातलो बनाउने औषधि (Anticoagulants) मुख्य आधार हो, जुन केही महिनादेखि दीर्घकालीन समयसम्म चलाइन सक्छ। गम्भीर PE मा तत्काल क्लट-घोलाउने औषधि वा क्याथेटर-मार्फतको प्रक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ।

कहिले आपतकालीन सहायता चाहिन्छ: अचानक सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती दुख्ने वा खोकीसँगै रगत आएमा तुरुन्त एम्बुलेन्सका लागि 102 मा फोन गर्नुहोस् वा नजिकको अस्पतालको आपतकालीन विभागमा जानुहोस्।

रोकथाम

लामो यात्रामा बीच-बीचमा उठेर हिँड्ने वा खुट्टा चलाउने, शल्यक्रियापछि चिकित्सकले सिफारिस गरेअनुसार छिटो हिँडडुल सुरु गर्ने, र जोखिम बढी भएकाहरूमा निवारक रगत पातलो बनाउने औषधि प्रयोग गर्नाले DVT/PE को जोखिम घटाउन सकिन्छ।

बिरामीले प्रायः सोध्ने प्रश्नहरू

लामो हवाई यात्रामा के गर्ने?

बीच-बीचमा उठेर हिँड्ने, बस्दा खुट्टा चलाइरहने, र पर्याप्त पानी पिउने उपयोगी हुन्छ। उच्च जोखिम भएकाहरूले कम्प्रेसन स्टकिङबारे चिकित्सकसँग सल्लाह लिन सक्छन्।

रगत पातलो बनाउने औषधि कति समय खानुपर्छ?

यो कारण र जोखिम कारकमा भर पर्छ — अस्थायी कारण (जस्तै शल्यक्रिया) भए केही महिना पर्याप्त हुन सक्छ, दीर्घकालीन जोखिम कारक भए लामो समय वा आजीवन आवश्यक पर्न सक्छ।

एकपटक DVT/PE भएपछि फेरि हुने जोखिम हुन्छ?

हुन्छ, विशेषगरी मूल कारण कायम रहेमा। यसैले उपचार पूरा गर्नु र चिकित्सकले सिफारिस गरेको फलोअप पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।