मोटोपना र मुटु: पेटको बोसो किन बढी खतरनाक?

"मेरो BMI त सामान्य छ" भन्दैमा पेटको बोसोको जोखिम समाप्त हुँदैन

छोटकरीमा: शरीरमा जम्मा हुने सबै बोसो एउटै प्रकारको हुँदैन। पेटभित्र, आन्द्रा र कलेजो वरिपरि जम्मा हुने भिसेरल फ्याट (Visceral Fat) छालामुनिको सामान्य बोसोभन्दा मेटाबोलिक रूपमा धेरै सक्रिय हुन्छ — यसले सुजन बढाउने रसायन निकाली इन्सुलिन प्रतिरोध, मधुमेह, उच्च रक्तचाप र मुटुरोगको जोखिम बढाउन सक्छ। दुई व्यक्तिको BMI उस्तै भए पनि पेटको आकार फरक भए तिनको मुटु-जोखिम फरक हुन सक्छ — यसैले "स्केलको तौल" मात्र होइन, "कमरको घेराइ" पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, विशेषगरी नेपाली तथा अन्य दक्षिण एसियाली मूलका मानिसमा।

पेटभित्रको भिसेरल फ्याटले धमनीमा प्लाक जम्न सघाई मुटुमा जोखिम बढाउने चित्र

पेटको बोसो वास्तवमा दुई प्रकारको हुन्छ

सब्क्युटेनियस फ्याट (Subcutaneous Fat)

छालाको ठीक तल जम्मा हुने बोसो — हातले चिमोट्दा समात्न सकिने पेटको बोसो धेरैजसो यही हो। यो तुलनात्मक रूपमा कम जोखिमपूर्ण मानिन्छ।

भिसेरल फ्याट (Visceral Fat)

पेटको गहिराइमा कलेजो, आन्द्रा, प्यान्क्रियाज, मिर्गौला र अन्य अंग वरिपरि जम्मा हुने बोसो — यो नै मुटु-रक्तनली र मेटाबोलिक दृष्टिले बढी चिन्ताजनक मानिन्छ।

भिसेरल फ्याट किन बढी खतरनाक हुन्छ?

पहिले बोसोलाई केवल ऊर्जा भण्डार गर्ने तन्तु मानिन्थ्यो। आज हामीलाई थाहा छ कि बोसो तन्तु आफैंमा एउटा मेटाबोलिक रूपमा सक्रिय अंगजस्तै काम गर्छ। विशेषगरी भिसेरल फ्याटले विभिन्न सुजनकारी रसायन, हर्मोन र फ्याटी एसिड निकाल्न सक्छ, जसले शरीरमा दीर्घकालीन हल्का सुजन र इन्सुलिन प्रतिरोध बढाउन सक्छ। यसपछि समस्या एउटै ठाउँमा सीमित नरहेर, एकपछि अर्को मेटाबोलिक परिवर्तन सुरु हुन सक्छ।

भिसेरल फ्याटबाट सुरु हुने चेन-रिएक्सन

ट्राइग्लिसराइड्स र कोलेस्ट्रोलमा असर

भिसेरल फ्याटबाट कलेजोमा बढी फ्याटी एसिड पुग्दा, कलेजोले बढी ट्राइग्लिसराइड्स-युक्त कण उत्पादन गर्न सक्छ। यसले प्रायः यस्तो ढाँचा बनाउँछ: ट्राइग्लिसराइड्स बढ्ने, HDL ("राम्रो" कोलेस्ट्रोल) घट्ने, र सानो-बाक्लो LDL कण बढ्ने। कहिलेकाहीं LDL कोलेस्ट्रोलको कुल संख्या अत्यन्त उच्च नदेखिए पनि धमनीमा प्लाक जम्न सक्ने कणको वास्तविक भार बढी हुन सक्छ — यसैले "मेरो LDL त धेरै उच्च छैन" भन्दैमा मेटाबोलिक जोखिम समाप्त हुँदैन। Apo B जाँचबारे थप पढ्नुहोस् →

फ्याटी लिभर र मुटुको सम्बन्ध

पेटको बोसो धेरै भएकाहरूमा कलेजोमा पनि बोसो जम्मा हुन सक्छ, जसलाई अहिले मेटाबोलिक डिसफंक्सन-सम्बन्धित स्टिएटोटिक लिभर डिजिज (MASLD, पहिले NAFLD भनिन्थ्यो) भनिन्छ। फ्याटी लिभर केवल कलेजोको समस्या मात्र होइन — यो इन्सुलिन प्रतिरोध र मुटु-मेटाबोलिक रोगको संकेत पनि हुन सक्छ। पेटको मोटोपना, उच्च ट्राइग्लिसराइड्स, मधुमेह, उच्च रक्तचाप र फ्याटी लिभर सबै सँगसँगै भेटिए, अन्तर्निहित मेटाबोलिक समस्या गम्भीर हुन सक्छ।

रक्तचाप, कोरोनरी धमनी रोग र भिसेरल फ्याट

भिसेरल मोटोपना इन्सुलिन प्रतिरोध, स्नायु प्रणालीको अतिसक्रियता, नुन जम्ने प्रवृत्ति र सुजनमार्फत उच्च रक्तचाप विकास गर्न मद्दत गर्न सक्छ — जसले मुटुलाई निरन्तर बढी दबाबविरुद्ध पम्प गर्न बाध्य पार्छ। वर्षौंसम्म उपचार नगरिएको उच्च रक्तचापले मुटुको मांसपेशी बाक्लो बनाउने, डायस्टोलिक डिसफंक्सन ल्याउने, एट्रियल फिब्रिलेसन बढाउने र अन्ततः मुटु कमजोर बनाउने काम गर्न सक्छ। साथै, भिसेरल मोटोपनाले उच्च रक्तचाप, मधुमेह, असामान्य लिपिड र प्रणालीगत सुजन जस्ता धेरै जोखिम कारक एकैचोटि बढाएर कोरोनरी धमनीमा प्लाक जम्ने प्रक्रिया (एथेरोस्क्लेरोसिस) लाई गति दिन सक्छ — अर्थात् पेटको मोटोपना केवल देखावटको समस्या नभई कोरोनरी धमनी रोगको मूल चालक (Upstream Driver) पनि हुन सक्छ। थप पढ्नुहोस् →

एउटै BMI, फरक मुटु-जोखिम

मानौं दुई व्यक्तिको BMI बराबर (२६) छ। पहिलो व्यक्तिको कमर सानो, नियमित व्यायाम, राम्रो मांसपेशी र सामान्य ट्राइग्लिसराइड्स/ग्लुकोज छ। दोस्रो व्यक्तिको ठूलो पेट, बसिरहने जीवनशैली, उच्च ट्राइग्लिसराइड्स, प्रि-डायबिटिज, फ्याटी लिभर र उच्च रक्तचाप छ। BMI उस्तै भए पनि यी दुई व्यक्तिको मुटु-मेटाबोलिक जोखिम उस्तै हुँदैन — यही नै भिसेरल मोटोपनाको वास्तविक महत्त्व हो।

BMI ले नदेखाउने कुरा

BMI (Body Mass Index) तौल (किलोग्राममा) लाई उचाइ (मिटरमा) को वर्गले भाग गरेर निकालिन्छ। यो जनसंख्या-स्तरको स्क्रिनिङका लागि उपयोगी छ, तर यसले बोसो कहाँ जम्मा भएको छ भन्ने ठूलो कुरा बताउँदैन — यसले मांसपेशी, हड्डी, सब्क्युटेनियस फ्याट र भिसेरल फ्याटबीच फरक छुट्याउन सक्दैन। यसैले एथलेटिक व्यक्ति र भिसेरल मोटोपना भएको व्यक्ति उस्तै BMI कोटीमा पर्न सक्छन्।

सन् २०२६ को दिशानिर्देशको ठूलो सन्देश

सन् २०२६ को AHA/ACC/ADA/ASN कार्डियोभास्कुलर-किड्नी-मेटाबोलिक सिन्ड्रोम दिशानिर्देशले अधिक तौल र मोटोपनाको मूल्याङ्कन गर्दा BMI मात्र होइन, कमरको घेराइ (Waist Circumference) पनि नाप्न सिफारिस गरेको छ — किनकि पेटको मोटोपनाले BMI ले नदेखाएको मुटु-मेटाबोलिक जोखिम देखाउन सक्छ।

दक्षिण एसियालीका लागि किन फरक सीमा?

दक्षिण एसियाली मूलका मानिसमा उस्तै BMI मा पनि भिसेरल फ्याट, इन्सुलिन प्रतिरोध र मधुमेहको जोखिम बढी देखिन सक्छ। यसैले दक्षिण एसियाली जनसंख्याका लागि सामान्यतया प्रयोग गरिने पेटको मोटोपनाको सीमा अन्य जनसंख्याभन्दा कम राखिएको छ:

पुरुष

कमरको घेराइ ९० सेन्टिमिटरभन्दा बढी भए पेटको मोटोपना मानिन्छ।

महिला

कमरको घेराइ ८० सेन्टिमिटरभन्दा बढी भए पेटको मोटोपना मानिन्छ।

अर्थात् BMI "सामान्य" वा "अलिकति बढी" देखिए पनि, कमरको घेराइ यी सीमाभन्दा बढी भए मेटाबोलिक जोखिम महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।

"स्किनी फ्याट" भनेको के हो?

यो चिकित्सकीय निदान होइन, तर समाजमा प्रयोग हुने शब्द हो — समग्र तौल धेरै नभए पनि, हातखुट्टा पातला भई पेट ठूलो, मांसपेशी कम र भिसेरल फ्याट बढी हुने अवस्थालाई जनाउँछ। यो ढाँचा दक्षिण एसियाली जनसंख्यामा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन सक्छ — दुब्लो देखिनु मेटाबोलिक रूपमा स्वस्थ हुनु बराबर होइन।

भिसेरल फ्याट र मुटु कमजोरी (HFpEF)

मोटोपना र भिसेरल फ्याट केवल हृदयाघातसँग मात्र सम्बन्धित छैनन् — यी पम्पिङ क्षमता सुरक्षित तर मुटु कडा भई काम गर्न गाह्रो हुने हृदय विफलता (Heart Failure with Preserved Ejection Fraction, HFpEF) सँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। यस्तो हृदय विफलतामा EF सामान्य देखिए पनि मुटुको कडापन, भर्ने दबाब र प्रणालीगत मेटाबोलिक असामान्यता बढेको हुन्छ। सन् २०२६ मा प्रस्तुत गरिएको अनुसन्धानले कमरसँग सम्बन्धित मोटोपनालाई BMI भन्दा हृदय विफलताको जोखिमसँग बढी बलियो सम्बन्ध देखाएको छ — प्रणालीगत सुजनले यो सम्बन्धको केही हिस्सा व्याख्या गर्ने देखिएको छ। थप पढ्नुहोस् →

एट्रियल फिब्रिलेसन र निद्रा-श्वासरोध

एट्रियल फिब्रिलेसन

मोटोपना र पेटको मोटोपनाले माथिल्लो कोठा फैलिने, सुजन, निद्रा-श्वासरोध, उच्च रक्तचाप र संरचनात्मक परिवर्तनमार्फत एट्रियल फिब्रिलेसनको जोखिम बढाउन सक्छ — यसैले AFib भएका अधिक तौलका बिरामीमा तौल व्यवस्थापन केवल सौन्दर्यको सल्लाह नभई लय उपचारकै एक हिस्सा हो। थप पढ्नुहोस् →

निद्रा-श्वासरोध (Sleep Apnea)

पेटको मोटोपना भएका धेरैमा अवरोधात्मक निद्रा-श्वासरोध पनि हुन सक्छ — ठूलो स्वरले घुर्ने, निद्रामा सास रोकिने, बिहान टाउको दुख्ने र दिनभरि निद्रा लाग्ने यसका संकेत हुन्। यो आफैं उच्च रक्तचाप, एट्रियल फिब्रिलेसन र हृदय विफलतासँग सम्बन्धित हुन्छ। थप पढ्नुहोस् →

मुटु-मिर्गौला-मेटाबोलिक सिन्ड्रोम (CKM Syndrome)

आज मुटु, मिर्गौला र मेटाबोलिक रोगलाई छुट्टाछुट्टै हेर्ने सोच बदलिँदैछ। सन् २०२६ को दिशानिर्देशले यी अवस्थालाई एउटै जोडिएको स्पेक्ट्रम — कार्डियोभास्कुलर-किड्नी-मेटाबोलिक (CKM) सिन्ड्रोम — का रूपमा वर्णन गर्छ, जसमा पेटको मोटोपना प्रायः प्रारम्भिक चालक हुन सक्छ। यसैले मोटोपनाको उपचार केवल तौल घटाउने कुरा मात्र होइन — यो भविष्यको मुटु र मिर्गौला रोग रोक्ने रणनीति पनि हो। थप पढ्नुहोस् →

आफ्नो कमर कसरी नाप्ने?

उभिनुहोस् र पेट जबरजस्ती भित्र नतान्नुहोस्।
तल्लो घाँटी (Rib) र हिपको हड्डीको बीचको मध्यबिन्दु वरिपरि टेप राख्नुहोस्।
टेप जमिनसँग समानान्तर राख्नुहोस्।
सामान्य सास फेरेपछि नाप्नुहोस्।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा — एउटै तरिका प्रयोग गरेर समय-समयमा तुलना गर्नु।

तराजु भन्दा कमर बढी उपयोगी हुन सक्छ?

दुवैको आ-आफ्नै महत्त्व छ — तौलले समग्र परिवर्तन बताउँछ, कमरको घेराइले केन्द्रीय मोटोपनाको परिवर्तन बुझ्न मद्दत गर्छ। उदाहरणका लागि, कसैको तौल जम्मा ३ किलो मात्र घट्यो तर कमरको घेराइ ७ सेन्टिमिटर घट्यो भने, यो मेटाबोलिक दृष्टिले साँच्चै अर्थपूर्ण सुधार हुन सक्छ। यसैले केवल तराजु हेरेर प्रगति नाप्नु अपूर्ण हुन सक्छ।

कति तौल घटाउँदा फाइदा हुन्छ?

सबैले २०–३० किलो घटाउनुपर्छ भन्ने होइन। सामान्यतया साधारण तौल घटाइले पनि रक्तचाप, ग्लुकोज, ट्राइग्लिसराइड्स, फ्याटी लिभर, निद्रा-श्वासरोधको भार र चलफिर क्षमतामा अर्थपूर्ण सुधार ल्याउन सक्छ — करिब ५% तौल घटाइदेखि नै मेटाबोलिक सुधार देखिन सुरु हुन सक्छ, र १०% वा बढी तौल घटाइले धेरै मुटु-मेटाबोलिक असामान्यतामा अझ ठूलो सुधार ल्याउन सक्छ। व्यक्तिको हालको स्वास्थ्य र उपचारअनुसार लक्ष्य फरक हुन्छ।

पेटको बोसो कसरी घटाउने?

कुनै एउटा व्यायामले पेटको एउटा ठाउँको बोसो मात्र पगाल्न सकिन्छ ("स्पट रिडक्सन") भन्ने सोच वैज्ञानिक रूपमा सही होइन। भिसेरल फ्याट घटाउन समग्र मेटाबोलिक रणनीति नै आवश्यक हुन्छ।

खानपान: मात्रा मात्र होइन, गुणस्तर पनि

धेरै नेपाली परिवारमा समस्या केवल "बोसोयुक्त खाना" मात्र होइन — प्रायः धेरै सेतो भात, मिठाई, चिनीयुक्त पेय पदार्थ, चिया चिनी, बिस्कुट र धेरै भुटेको खाजा नै मुख्य कारक हुन सक्छन्। विशेषगरी रिफाइन्ड कार्बोहाइड्रेट धेरै हुँदा ट्राइग्लिसराइड्स र इन्सुलिन प्रतिरोध बढ्न सक्छ। थप पढ्नुहोस् →

नेपाली खाना छोड्नुपर्छ?

कदापि होइन — नेपाली खानपानलाई नै हृदय-मैत्री बनाउन सकिन्छ। तरकारी, साग, दाल, गेडागुडी, सम्पूर्ण अन्न, दही र माछा बढाउने, र अत्यधिक भात, धेरै भुटेको खाजा, मिठाई र चिनीयुक्त पेय घटाउने — मुख्य कुरा सांस्कृतिक रूपमा दिगो खानपान हो, दुई हप्ता टिक्ने कठोर डाइट होइन। थप पढ्नुहोस् →

व्यायाम र मांसपेशी

व्यायामले तराजुको तौल धेरै नघटाए पनि भिसेरल फ्याट र मुटु-मेटाबोलिक फिटनेस सुधार्न सक्छ। हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम-तीव्रताको एरोबिक गतिविधिसँगै हप्ताको कम्तीमा २ दिन प्रतिरोध व्यायाम (मांसपेशी बलियो बनाउने) उपयोगी हुन्छ — मांसपेशीले नै रगतबाट ग्लुकोज उपयोग गर्ने प्रमुख स्थान हो। थप पढ्नुहोस् →

निद्रा र तनाव

कम वा खराब गुणस्तरको निद्राले भोक नियन्त्रण गर्ने हर्मोन बिगारी इन्सुलिन प्रतिरोध र तौल बढाउन सक्छ। दीर्घकालीन तनावले अत्यधिक खाने, निद्रा बिग्रने र शारीरिक निष्क्रियतामार्फत मेटाबोलिक स्वास्थ्य बिगार्न सक्छ। थप पढ्नुहोस् →

औषधि पनि आवश्यक पर्न सक्छ

मोटोपनालाई केवल इच्छाशक्तिको समस्या मान्ने सोच अब पुरानो हुँदै गएको छ। सन् २०२६ को CKM दिशानिर्देशले जीवनशैली परिवर्तनसँगै उपयुक्त बिरामीमा मोटोपना-विरोधी औषधि उपचार प्रयोग गर्न समर्थन गर्छ। विशेषगरी GLP-1 समूहका औषधिले मोटोपना उपचारमा ठूलो परिवर्तन ल्याएका छन्।

अध्ययन	औषधि	मुख्य नतिजा
SELECT ट्रायल	Semaglutide (साप्ताहिक २.४ mg)	पहिले नै हृदय-रक्तनली रोग भएका, मधुमेह नभएका १७,६०४ अधिक तौल/मोटो वयस्कमा हृदयाघात, स्ट्रोक र हृदय-सम्बन्धित मृत्युको संयुक्त जोखिम करिब २०% ले घट्यो
SUMMIT ट्रायल	Tirzepatide	मोटोपना र HFpEF भएका बिरामीमा हृदय विफलता बिग्रने/हृदय-सम्बन्धित मृत्युका घटना र लक्षणमा उल्लेख्य सुधार — महिला र पुरुष दुवैमा समान रूपमा देखियो

यसले आधुनिक कार्डियोलोजीमा एउटा ठूलो परिवर्तन देखाउँछ — मोटोपनाको उपचार अब मुटुरोगको उपचारकै हिस्सा बन्दै गएको छ। तर SELECT ट्रायलको नतिजा पहिले नै हृदय-रक्तनली रोग भएका छानिएका बिरामीमा मात्र देखिएको हो — यसलाई सबै अधिक तौल भएका व्यक्तिमा स्वतः लागू गर्न मिल्दैन।

बेरियाट्रिक शल्यक्रियाको भूमिका

गम्भीर मोटोपना भएका छानिएका बिरामीमा मेटाबोलिक/बेरियाट्रिक शल्यक्रिया सबैभन्दा प्रभावकारी दीर्घकालीन तौल-घटाइ उपचारमध्ये एक हुन सक्छ, जसले मधुमेह, उच्च रक्तचाप, निद्रा-श्वासरोध र समग्र मेटाबोलिक स्वास्थ्यमा ठूलो सुधार ल्याउन सक्छ। सन् २०२६ को CKM दिशानिर्देशले उपयुक्त बिरामीमा औषधि उपचारसँगै बेरियाट्रिक शल्यक्रियालाई पनि प्रमाण-आधारित उपचार विकल्पका रूपमा समावेश गर्छ।

कमर ठूलो तर BMI सामान्य भए के जाँच्ने?

तपाईंको कमरको घेराइ सिफारिस गरिएको सीमाभन्दा बढी छ तर BMI सामान्य वा अलिकति मात्र बढी छ भने, यी परीक्षणबारे आफ्नो चिकित्सकसँग छलफल गर्न सकिन्छ:

फास्टिङ ग्लुकोज र/वा HbA1c
पूर्ण लिपिड प्रोफाइल (ट्राइग्लिसराइड्स र HDL मा विशेष ध्यान दिएर)
रक्तचाप नियमित नाप्ने
कलेजोको इन्जाइम (फ्याटी लिभरको शंका भए)
आवश्यक परे थप मूल्याङ्कनबारे चिकित्सकसँग परामर्श

आजैबाट सुरु गर्न सकिने ५ कुरा

आफ्नो कमरको घेराइ नाप्नुहोस् र लेखेर राख्नुहोस् — यो भविष्यमा तुलना गर्ने आधार बन्छ।
दिनको एक-दुई ठाउँमा रिफाइन्ड कार्बोहाइड्रेट (सेतो भात, मिठाई, चिनीयुक्त पेय) घटाएर तरकारी/प्रोटिनले प्रतिस्थापन गर्ने प्रयास गर्नुहोस्।
हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट हिँडाइ वा उस्तै गतिविधिको लक्ष्य राख्नुहोस्।
राति ७–९ घण्टा निद्राको लक्ष्य राख्नुहोस्, र ठूलो स्वरले घुरेको वा निद्रामा सास रोकिएको जस्ता संकेत भए चिकित्सकलाई बताउनुहोस्।
परिवारमा मुटुरोग, मधुमेह वा उच्च रक्तचापको इतिहास भए आफ्नो चिकित्सकसँग व्यक्तिगत जोखिम मूल्याङ्कनबारे छलफल गर्नुहोस्।

मुख्य सन्देश

तराजुको संख्या मात्र हेरेर मुटुको जोखिम पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिँदैन। कमरको घेराइ, लिपिड प्रोफाइल, ग्लुकोज र रक्तचापलाई सँगै हेर्दा बल्ल पूरा तस्बिर आउँछ। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा — भिसेरल फ्याट स्थायी होइन। उपयुक्त खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, राम्रो निद्रा र आवश्यक परे चिकित्सकीय उपचारसँगै यसलाई घटाउन सकिन्छ, र यसैसँगै मुटुको जोखिम पनि घटाउन सकिन्छ।

प्रायः सोधिने प्रश्नहरू

मेरो BMI सामान्य छ भने पेटको बोसोको चिन्ता लिनु आवश्यक छ?

हो, विशेषगरी कमरको घेराइ सिफारिस गरिएको सीमाभन्दा बढी भए। BMI सामान्य भए पनि पेटमा भिसेरल फ्याट धेरै हुन सक्छ ("स्किनी फ्याट"), जसले मेटाबोलिक जोखिम बढाउन सक्छ।

पेटको बोसो घटाउन कुनै विशेष व्यायाम छ?

छैन — "स्पट रिडक्सन" (एउटै ठाउँको बोसो मात्र घटाउने व्यायाम) वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छैन। समग्र तौल/मेटाबोलिक सुधार (खानपान, एरोबिक व्यायाम, प्रतिरोध व्यायाम) ले नै भिसेरल फ्याट घटाउन मद्दत गर्छ।

GLP-1 औषधि सबैलाई चाहिन्छ?

चाहिँदैन। यी औषधि विशेषगरी पहिले नै हृदय-रक्तनली रोग वा उच्च जोखिम भएका छानिएका बिरामीमा प्रमाणित छन् — सबै अधिक तौल भएका व्यक्तिका लागि स्वतः उपयुक्त हुँदैनन्। आफ्नो अवस्थाका लागि उपयुक्तता चिकित्सकसँग छलफल गर्नुहोस्।

दुब्लो व्यक्तिलाई पनि मेटाबोलिक जोखिम हुन सक्छ?

सक्छ। समग्र तौल कम भए पनि, कमरमा भिसेरल फ्याट बढी र मांसपेशी कम भएमा मेटाबोलिक जोखिम बढी हुन सक्छ — यसैले शरीरको आकार मात्र हेरेर स्वास्थ्यको निष्कर्ष निकाल्नु उपयुक्त होइन।

स्रोत तथा थप जानकारी

यो लेख सामान्य स्वास्थ्य शिक्षाका लागि हो। व्यक्तिगत उपचार वा औषधि निर्णय आफ्नो चिकित्सक वा कार्डियोलोजिस्टसँग गर्नुपर्छ। अन्तिम पटक चिकित्सकीय समीक्षा: सेप्टेम्बर २०२६